Vài Nét Về Các loại Hình Gạch Gốm Tại Di Tích Cát Tiên

VÀI NÉT VỀ CÁC LOẠI HÌNH GẠCH, GỐM TẠI DI TÍCH CÁT TIÊN

Di tích khảo cổ Cát Tiên được phát hiện năm 1985. Năm 1986, Trung tâm Nghiên cứu khảo cổ học thuộc Viện Khoa học Xã hội TP Hồ Chí Minh phối hợp với Bảo tàng Lâm Đồng tổ chức các cuộc điều tra, thám sát trên một vệt dài (khoảng 15km) dọc theo tả ngạn sông Đồng Nai từ Buôn Goh đến xã Quảng Ngãi huyện Cát Tiên. Qua thông tin thu được từ các cuộc thám sát này các nhà khảo cổ đã nhận định “Di tích Cát Tiên là một di tích kiến trúc có quy mô lớn và có vị trí quan trọng trong việc nghiên cứu các nền văn hóa cổ ở Nam Bộ, niên đại của di tích khoảng thế kỷ 8-10 sau Công nguyên (Bùi Chí Hùng – Phạm Quang Sơn). Với quy mô và sự phân bố dày đặc các kiến trúc trong khu vực được phát hiện, các nhà khảo cổ thực sự khó tin trước đó gần một thế kỷ, những nhà nghiên cứu người Pháp đã có công tìm kiếm, phát hiện nhiều khu di tích lớn như Mỹ Sơn, Oc Eo (Việt Nam), Chăm Pa Xắc (Lào), Ang Ko Vat, Ang Ko Thom (Cam Pu Chia) … nhưng họ chưa hề có một chút thông tin nào về di tích Cát Tiên, mặc dù ít nhiều họ đã đặt chân đến vùng đất này.

gm71

Mùa khô năm 1994, Viện Khảo cổ học Việt Nam phối hợp với Bảo tàng Lâm Đồng tiến hành khai quật đợt đầu tiên tại di tích Cát Tiên, làm phát lộ phế tích kiến trúc gò 2A và gò số 5. Năm 1995, 1996, các cuộc khai quật tiến theo được tiến hành với các phế tích kiến trúc gò IA và gò 2B. Liên tiếp các năm 2001, 2002, 2003 và 2006, Trung tâm Khảo cổ học thuộc Viện Khoa học Xã hội TP Hồ Chí Minh (nay là Viện Phát triển bền vững vùng Nam Bộ) phối hợp với Bảo tàng Lâm Đồng tiến hành khai quật làm xuất lộ các phế tích kiến trúc 2C, 2d, phế tích kiến trúc gò số 3; 6A, 6B; 8A, 8B; gò số 7; di tích Đức Phổ và khu lò gạch cổ … Các cuộc khai quật trên đã thu lượm được nhiều di vật mới lạ và có giá trị văn hóa – lịch sử.

các cấu kiện đá ở các vị trí vòm cửa, bệ cửa và các bậc cấp trước đền tháp…, tiêu biểu ở đây có một mi cửa bằng đá được chạm trổ tinh xảo và hai cột đá chế tác theo kiểu tiện tròn nhiều vòng xếp lên nha Các bằng chứng khai quật cho thấy di tích Cát Tiên là một thánh địa gồm nhiều kiến trúc đền tháp và mộ tháp, các kiến trúc này đựơc xây dựng chủ yếu bằng gạch, có sử dụng u (kiến trúc gò 2A).

Ngoài số lượng gạch khổng lồ được xuất lộ, các cuộc khai quật còn thu được khá nhiều các di vật như Linga – yoni, tượng các vị thần, các linh vật … trong Ba la môn giáo, bằng nhiều chất liệu khác nhau như : vàng, bạc, đồng, đá, đá quý … và đồ gốm.

Sưu tập một di vật tại di tích Cát Tiên gồm hàng trăm mảnh và những chi tiết vật dụng được tìm thấy rải rác trong các phế tích kiến trúc, chủ yếu là loại hình gốm thô không có men (không có di vật nào còn nguyên vẹn). Các mảnh gốm được tìm thấy là những mảnh còn lại của các loại vò, bình, bình có vòi kendi, tô, bát bồng, đĩa đèn, chén nhỏ …

Hầu hết các loại mảnh di vật gốm thu được trong các cuộc khai quật thường phân bố rải rác ở xung quanh, trên bề mặt gò, bề mặt kiến trúc cũng như trong lòng các kiến trúc. Các tiêu bản gốm thu được đều bị vỡ vụn nằm tập trung thành nhóm, hoặc chỉ là những miệng, thân, đế, vòi … của loại hình vật dụng sinh hoạt. Nghiên cứu xương gốm cho thấy, chất liệu gốm ở đây được làm phổ biến bằng chất liệu sét lọc kỹ trộn với cát mịn (đặc điểm bề mặt màu nâu đỏ, xương gấp mịn). Ngoài ra còn có loại hình gốm thô gồm thành phần sét trộn với cát mịn và bã thực vật (đặc điểm bề mặt màu xám nhạt, xương thô màu xám đậm), làm cho sản phẩm gốm nhẹ nhưng dễ bị mục vỡ.

Phân loại chung của các loại mảnh vỡ di vật gốm tìm được bao gồm các loại hình sau:

gm21

gm41

1/ Miệng vật dụng: có đặc điểm loe cong, tiếp giáp với cổ cong thắt nhẹ, đây là các loại đồ đựng với chất liệu gốm thô pha cát hạt mịn; một số ít có xương gốm mịn màu xương và có áo gốm gần như trùng màu với nhau. Có một số ít gốm thô pha bã thực vật xương gốm màu xám đen hay xám nhạt, bề mặt áo có màu xám nâu nhạt.

2/ Tô nhỏ: chủ yếu có dáng miệng rộng, loe (miệng thường rộng từ 24 đến 30 cm), đáy tô bằng và tròn đều. Chất lượng sét pha cát mịn, áo gồm màu vàng nhạt hoặc xám nhạt; xương gốm màu nâu hoặc xám nhạt.

3/ Chén: có hình dáng gần giống như tô nhỏ (miệng thường rộng từ 11,7 đến 17cm), đáy chén bằng, tròn đều.

gm51

4/ Loại hình vòi bình: chủ yếu là loại vòi có hình ống, đầu vòi nhỏ, phình rộng dần đến phần tiếp giáp với thân bình, đa phần các vòi bình đều có gờ ngấn tròn ở đầu vòi và thân vòi (thường là 2 – 3 gờ nổi). Đây là loại vòi đặc trưng của loại bình có kích thước lớn, vòi hướng xiên thẳng từ thân bình lên trên rất đặc trưng, khác với loại bình có vòi kendi “bình cổ ngỗng” rất phổ biến trong văn hóa Óc-Eo.

5/ Đĩa nhỏ: Đây là loại hình đồ đựng kích thước nhỏ, thâm thấp, đáy bằng, miệng loa được vuốt lật ra ngoài. Xương gốm dày, rét mịn pha cát mịn, màu xám nhạt. Các loại đĩa này có thể được dùng đựng dầu thắp sáng “đĩa đèn”.

Ở di tích Cát Tiên còn tìm thấy một số loại đồ đựng khác như nồi bằng đất nung, chai gốm có cổ cao, trên cổ có một hoặc hai ngấn. Loại hình hiện vật này tìm thấy không nhiều ở đây nhưng so sánh với các hiện vật tìm được tại các di tích cư trú  của văn hóa Óc Eo cho ta thấy chúng có niên đại khá sớm, có thể khởi từ thế kỷ IV sau Công nguyên.

gmgch1

6/ Di vật gạch: Ngoài số lượng không nhỏ các loại hình đồ đựng bằng gốm đã nêu ở trên, tại di tích Cát Tiên còn phải kể đến loại hình đất nung đó là gạch và ngói. Với số lượng không lồ, gạch là loại vật liệu được sử dụng chủ yếu để xây lên các kiến trúc đền tháp và mộ tháp ở đây.

* Loại hình Gạch kiến trúc: Gạch được sử dụng trong xây dựng các kiến trúc là những viên gạch hình khối chữ nhật đạt độ quy chỉnh và thống nhất cao, màu nâu đỏ và phần lõi bên trong màu xám nhạt hay xám đen (bằng chứng của thành phần cacbon trong đất chưa được cháy hết do thể tích các viên gạch khá lớn). Thành phần vật chất trong viên gạcg gồm: sét mịn trộn với vỏ trấu, bã thực vật và bột gạch nghiền nhỏ (trong lõi của những viên gạch này thường còn dấu vết của những vỏ trấu màu nâu đen, và những hạt gạch nhỏ màu nâu đỏ lốm đốm trong màu xám của lõi viên gạch.

Về kích cở, gạch ở đây khá thống nhất, trong đó có 3 cở được phân loại theo độ tập trung cao của tỷ lệ số đo trên một tập hợp những tiêu bản được chọn ngẫu nhiên gồm:

Gạch cở nhỏ: có kích thước dao động trong khoảng 14,5 – 22,0 x 9,0 – 17,0 x 6,0 – 8,0 (cm); trung bình khoảng 18,0 x 12,0 x 7,5 cm.

Gạch cở trung bình: kích thước dao động trong khoảng 23,0 – 28,5 x 11,0 – 17,5 x 5,0 – 9,0 (cm); trung bình trong khoảng 26,0 x 12,0 x 7,5 cm.

Ngoài ra, trong lòng các kiến trúc có một số tiêu bản gạch có kích thước rất lớn được sử dụng xây “trụ giới” trong lòng kiến trúc. Những tiêu bản này có kích thước lớn hơn hẳn so với những viên gạch dùng xây phần kiến trúc nổi bên trên.

* Loại hình gạch trang trí: Gạch trang trí trong các kiến trúc ở di tích Cát Tiên là những viên gạch được sử dụng phương pháp điêu khắc theo các Arotuyp hoa – lá cách điệu, chủ yếu là hình hoa sen, dây lá xoắn – lá lửa cách điệu. Gạch sử dụng trong xây dựng các kiến trúc ở đây được nung ở nhiệt độ khá cao, có độ chắc cứng và màu sắc khá đồng đều. Thành phần trong gạch được trộn thêm các phụ gia tạo cho gạch có độ cứng dai thuận lợi cho việc điêu khắc trang trí trên gạch.

gmngoi1

7/ Di vật ngói: Ngói là loại hình di vật đất nung thu được với số lượng nhiều nhất sau gạch kiến trúc, có chất liệu đồng nhất, được làm từ sét lọc kỹ pha cát hạt mịn, có 3 màu chủ yếu: nâu nhạt, nâu vàng đậm, xám xanh. Xương ngói đều, độ nung cao nên ngói khá chắc cứng, nhưng mảnh ngói có màu xám xanh rất đanh chắc (gần như sành) do nhiệt độ trong lò nung phân bổ không đều tạo ra.

Hình dáng của các viên ngói có mặt cắt ngang hình “cánh chim” tạo thành hai nòng súng song song, thân hình chữ nhật. Phần lưng ngói được tạo móc ngói thường là 2 móc nằm gần sát mép ngang của viên ngói.

Việc tìm thấy những viên gạch có đục lỗ tương xứng với các móc trên từng viên ngói khẳng định ngói được lợp trên các đầu tường của kiến trúc hoặc đỉnh của hệ thống tường bao.

Về niên đại của di tích Cát Tiên, nhìn chung được xoay quanh khung từ thế kỷ VII – IX sau Công nguyên. Đây là là khoảng thời gian mà nhiều nhà khoa học nghiên cứu về di tích này có chung nhận định

gm31

gom11

Các loại hình di vật gạch, gốm tìm thấy tại di tích Cát Tiên là những minh chứng khẳng định trình độ vượt bậc của chủ nhân di tích này trong xây dựng các công trình kiến trúc nơi đây. Những loại hình di vật đồ đựng bằng gốm như bình, bình có vòi, vò, chum, đĩa đèn, tô, chén … thể hiện bức tranh sinh hoạt khá phong phú của các tiền nhân cổ xưa. Việc nghiên cứu, phân tích chất liệu gạch, gốm tại di tích Cát Tiên là việc làm cần thiết để bổ sung thêm tư liệu cho công tác nghiên cứu, tìm ra vùng nguyên liệu chế tác gạch, gốm và nơi cư trú của chủ nhân di tích, góp thêm tư liệu để lý giải những bí ẩn của di tích Cát Tiên còn đang thách thức chúng ta.

Lương Nguyên Minh

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Website này sử dụng Akismet để hạn chế spam. Tìm hiểu bình luận của bạn được duyệt như thế nào.