Từ Hình Tượng Hoa Sen Trong Văn Hóa Ấn Độ Giáo Đển Hình Tượng Hoa Sen Tại Thánh Địa Cát Tiên

2a011

TỪ HÌNH TƯỢNG HOA SEN TRONG VĂN HÓA

 ẤN ĐỘ GIÁO ĐẾN HÌNH TƯỢNG HOA SEN TẠI THÁNH ĐỊA CÁT TIÊN

 Ấn Độ là quê hương của nhiều tôn giáo lớn. Balamon giáo (Brahmanism hay Hindu) cũng được hình thành ở Ấn Độ khoảng 1500 năm TCN. Đây là một tôn giáo chủ trương thờ đa thần, tam vị nhất thể đó là Brahma – Visnu – Siva trong số hàng loạt các vị thần khác nhau. Kinh thánh của đạo Balamon được viết bằng chữ Sanskrit. Bộ kinh Veda đã nêu lên tư tưởng chuyển đổi từ đa thần sang nhất thần, tin vào một đấng thượng đế tối cao sáng tạo ra vũ trụ, vị thần toàn năng siêu việt đó là Brahma.

Hình tượng hoa sen đã được nhiều tôn giáo khác nhau sử dụng như đạo Balamon, đạo Phật, … Đối với đạo Phật, phật giáo coi hoa sen là loài hoa thánh, thể hiện sự thuần khiết thánh thiện, là một biểu tượng đạt đến đỉnh cao của giá trị tâm linh. Trong tiếng Phạn thì chữ “buồng sen” cũng trùng hợp với “tử cung” đều được gọi là “ulteus”. Sen là một loài hoa thanh tao vừa có hương vừa có sắc, hương thơm của loài hoa này dịu dàng thư thái tượng trưng cho đời sống thanh cao, bởi vì tồn tại trong bùn nhơ nhưng không bị nhuốm bẩn vẫn vươn lên tỏa hương khoe sắc. Ở đạo Phật chúng ta thường thấy tượng của các vị bồ tát thường được tọa trên tòa sen thể hiện sự trang nghiêm, thanh tịnh, thoát khỏi mọi hệ lụy cuộc đời. Các tín đồ phật giáo khi nhìn vào những bức tượng đó, họ sẽ giữ cho tâm hồn mình  được lắng đọng, thanh cao trước mọi cám dỗ của cuộc đời. Đối với đạo Balamon, thần thoại Ấn Độ kể rằng  thần Brahma được sinh ra trong một bông sen mọc từ rốn của thần Visnu, trong khi thần Visnu đang nằm trầm tư trên lưng con rắn thiêng trôi bồng bềnh trên mặt biển vũ trụ. Nguồn gốc của sự sống và thần Brahma sinh ra từ bông sen đó (theo hình thức thể hiện tam vị nhất thể thì: thần Brahma – Visnu – Siva là một). Trong đó thần Brahma là thần sáng tạo, thần Visnu là vị thần bảo tồn, thần Siva là thần hủy diệt (nhưng sự hủy diệt của thần Siva là hủy diệt cái cũ để sáng tạo ra cái mới mang ý nghĩa tái sinh). Do vậy hoa sen ở thời điểm này mang ý nghĩa luân hồi. Ngay bản thân quá trình phát triển của loài hoa này cũng thể hiện được sự luân hồi, cánh hoa nở tượng trưng cho quá khứ, đài sen tượng trưng cho hiện tại và hạt sen tượng trưng cho tương lai. Mặt khác, sen là loài hoa có nhiều hạt tựa như nhiều con cái. Có thể vì thế người xưa đã dùng biểu tượng hoa sen để biểu đạt ý nghĩa phồn thực, sự sinh đẻ siêu nhiên, con cháu đông vui. Người Ấn Độ cổ đại đã lấy hình tượng hoa sen tượng trưng cho nữ/âm (yoni). Ngoài ra, hoa sen còn mang ý nghĩa về sự no đầy, phồn vinh, phúc lộc, trường thọ. Từ ý nghĩa như vậy người Ấn Độ theo Balamon giáo khi vẽ Linga thường bố trí ở trên các cánh hoa sen hoặc dùng hoa sen để làm vật trang trí bên cạnh các thần như là một biểu tượng của Yoni (âm vật) để thể hiện sự hài hòa âm dương… Từ trong tâm thức của người Ấn Độ như vậy, hình tượng hoa sen đã được đưa vào kiến trúc đền tháp, dùng làm biểu tượng thờ cúng.

Khi văn hóa Ấn Độ  lan tỏa sang các khu vực lân cận đã mang theo tôn giáo Ấn Độ sang khu vực xung quanh thông qua các hoạt động thương mại bằng đường biển, các quốc gia Champa, Phù Nam, Chân Lạp, … đã tự nguyện tiếp nhận nền văn hóa này. Giáo sư Phạm Đức Dương khi nghiên cứu về văn hóa Đông Nam Á đã viết: “ Nền văn hóa Ấn Độ được lan tỏa sang Đông Nam Á bằng con đường truyền bá tôn giáo một cách hòa bình. Vì vậy nó được tiếp nhận một cách tự nhiên và để lại dấu ấn không thể phai mờ trong tiến trình lịch sử văn hóa Đông Nam Á. Chính nơi đây đã tiếp nối và làm sống dậy nền văn hóa Ấn Độ và đôi khi những thành tựu phát sinh của ngoại Ấn đã vượt cả nguyên bản”.

3ktct-11

Góc Đông Bắc Gò 3 Di tích Cát Tiên

Nơi tiếp nhận văn hóa Ấn Độ rõ nhất là Campuchia với quần thể Angkor, Việt Nam với quần thể di tích tháp Chăm thuộc khu vực Nam Trung Bộ, di tích Óc Eo ở Nam Bộ, thánh địa Cát Tiên ở khu vực Nam Tây nguyên cũng chịu ảnh hưởng của đạo Balamon.

1a-12-31

Đạo Balamon Ấn Độ được người Việt Nam tiếp nhận nguyên bản cả về giáo lý lẫn giới luật cũng như những chuẩn tắc của đạo. Ngay trong nghệ thuật điêu khắc cũng được tiếp nhận nguyên bản. Hình tượng hoa sen cũng được sử dụng khá nhiều. Ngoài làm biểu tượng thờ cúng, còn được khắc tạc làm hoa văn trang trí… Tại di tích Cát Tiên – nơi đây được mệnh danh là một thánh địa Balamon giáo, người ta bắt gặp hình tượng hoa sen được sử dụng trên nhiều chất liệu khác nhau: vàng, đá, gạch,… Có khi được dập nổi trên các lá vàng chôn trong trụ giới ở các đền tháp, có khi hoa sen lại xuất hiện là vật cầm tay của các vị thần, có khi lại được khắc tạc trên gạch làm hoa văn trang trí trên tường tháp, hay toàn bộ bình đồ kiến trúc cũng được bố cục như những bông sen (Có ý kiến cho rằng bình đồ kiến trúc Gò 3 được xây dựng theo hình dạng của một bông hoa sen úp ngược?) …

1a041   1a071             

                 

1a0812a011

 Các mảnh vàng có hình hoa sen tại di tích Cát Tiên

Ngoài ra hình tượng hoa sen còn được khắc tạc trực tiếp trên gạch ở thân các tường tháp, làm hoa văn trang trí cho ngôi tháp thêm mềm mại, thanh thoát. Nếu như hoa văn hình cánh sen được khắc tạc ở bên dưới thì bên trên cánh hoa lại thấy hoa văn hình sọc dọc, một số ý kiến cho rằng đây là nhụy sen được cách điệu. Nhìn từ xa tháp giống như một bông sen khổng lồ. Các dấu vết khắc tạc hoàn toàn bằng thủ công, tuy nhiên các vết chạm khắc khá mềm mại, tinh tế.

sengo21

 Hoa văn hình cánh hoa sen được trang trí trên gạch tại Gò 2A

Đặc biệt tại di tích Cát Tiên còn có một mi cửa đá (nguyên vẹn) chạm hình năm bông sen xoải xuôi, xung quanh chạm nổi một số hình hoa lá và vân mây. Hai bên là hình lá lật uốn cong mềm mại, phía dưới là dải hoa văn uốn móc cong hình kỷ hà đối xứng nhau.

2a%20mi%20ca51

Mi cửa trang trí hình hoa sen tại Gò2A

Như vậy tại di tích Cát Tiên, nhìn vào các kiến trúc đền tháp, các chuẩn tắc của đạo, các biểu tượng thờ cúng, các hoa văn trang trí… cũng đã nói lên được mối liên hệ nhất định giữa Balamon giáo Ấn Độ với những di tích chịu ảnh hưởng của đạo này tại Việt Nam trong đó có di tích Cát Tiên. Dù được thể hiện trên kiến trúc hay điêu khắc, hay hiện vật thờ cúng, … Mặc dù vậy tại di tích Cát Tiên vẫn mang những nét riêng độc đáo riêng có của mình.

 

Đinh Thị Chung 

Phòng Nghiệp vụ tuyên truyền, Ban QLDT Cát Tiên

Tài liệu tham khảo

1. Hồ sơ khoa học (dự án điều tra cơ bản và khai quật khu di chỉ khảo cổ học Cát Tiên – Lâm Đồng) năm 2002 – 2004.

2. Viện Khảo cổ học Hà Nội (1996), Báo cáo khai quật di tích Cát Tiên (Lâm Đồng).

3. Trung tâm nghiên cứu Khảo cổ học (2002), Báo cáo khoa học khai quật di tích Cát Tiên (Lâm Đồng).

4. Tạp chí Di sản văn hóa (số 2, 2011).

5. Quy pháp tạo hình và phong cách mỹ thuật Châu Á (1995), Nhà xuất bản Mỹ thuật.

Để lại một bình luận

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *